The Last Machine

Terug naar 't begin van de eeuw...

...het begin van de film.

We gaan 't hebben over de eerste films en hun publiek.

Maar ook over de figuren op de achtergrond: Schrijvers, kunstenaars...

...die reikhalzend naar 't filmtijdperk en de moderne wereld uitkeken.

DE LAATSTE MACHINE

RUIMTE EN TIJDMACHINE

100 jaar geleden begonnen beelden te bewegen. Het sloeg meteen aan.

Films veranderden alles wat ze uitbeeldden.

Simpele dingen werden spannend en werden keer op keer bekeken.

Iedereen was geboeid door deze magische, mechanische uitvinding.

De Victorianen konden al sneller en verder dan ooit.

Te land, ter zee, en in de lucht.

Nu hoefde je je niet in trein of automobiel te wagen...

...en zeker niet in 'n nieuwerwetse vliegmachine.

Je kocht gewoon 'n bioscoopkaartje, dan kon je overal heen.

De nieuwe reismachines, treinen, stoomboten, ballons...

...kwamen voor in Verne's "Reis rond de wereld in 80 dagen".

Een race tegen de tijd.

Het werd rond 1870 tot 'n toneelstuk bewerkt.

Massa's mensen wilden zien hoe ze dat klaarspeelden.

Ze kregen waar voor hun geld: Een enorm spektakel, direct al 'n klassieker.

Een reis ervaren was voortaan belangrijker dan van A naar B gaan.

Je was niet meer gewoon onderweg, je onderging het.

Het begon met de trein.

De film was de laatste Victoriaanse machine. De trein de eerste.

Per trein reizen was een nieuwe ervaring, en vaak angstaanjagend.

Het ging onvoorstelbaar snel, soms wel vijftig kilometer per uur.

Veel passagiers voelden zich net pakketpost.

Het ergste was oog in oog te zitten...

...met onbekende mensen.

Alice ontdekte de nieuwe beklemming van de trein in Spiegelland.

Laat je kaartje eens zien, kind.

Laat hem niet wachten.

Zijn tijd ksot duizend pond per minuut.

Ik heb geen kaartje. Er was geen loket waar ik vandaan kom.

Daar was geen ruimte voor.

Het land daar kost 1000 pond per centimeter.

Je gaat de verkeerde kant op.

Je moet weten waar je heen gaat, al weet je je eigen naam niet.

Ze moet weten waar 't loket is, al kent ze 't alfabet niet.

Ze zal als bagage terug moeten.

Wisselen van locomotief.

Geen sprake van. Ik hoor helemaal niet bij deze reis.

Ik was net in 'n bos. Ik wou dat ik daarheen terug kon.

De reis van Alice is waarschijnlijk de raarste reis uit 'n boek.

Maar er schreven nog veel meer auteurs over het nieuwe fenomeen.

Victor Hugo en Heinrich Heine waren enthousiast.

De bloemen langs de weg zijn geen bloemen meer, maar strepen wit en rood.

Alles wordt een vlek.

De graanakkers zijn massa's geel haar.

Steden, torens en bomen...

...krioelen dooreen en dansen aan de horizon.

Onze kijk op de wereld moet veranderen.

De trein doodt de ruimte. We houden alleen de tijd over.

Het is net of de bergen en bossen van elk land naar Parijs optrekken.

Ik ruik de Duitse linden al.

De Noordzeegolven spatten tegen mijn voordeur.

Onzin.

Ik vind 't zo saai dat ik 't al na vijf minuten niet meer uithoud.

Niemand is z'n hond vergeten. Dat gejank komt van mij.

Een vlek, ja.

Wat heb je aan uitzicht als je niks goed ziet?

Gustave Flaubert z'n reactie is misschien wat karakteristieker.

In 'n trein is 't of je stilzit en 't landschap langsglijdt.

Treinreizigers waren toevallige toeschouwers geworden.

Voorlopers van het filmpubliek van vijftig jaar later.

Maar één passagier wou geen toeschouwer blijven.

De Franse schrijver Emile Zola.

Mijn taak is niet om mooie verhaaltjes te vertellen...

...of edele personages te scheppen.

Ik wil mensen tot in elke vezel van hun lijf laten voelen...

...wat ik heb gevoeld.

Voor "La bête humaine" heb ik mij in de wereld van de trein gestort.

Ik ben overal geweest, heb veel gepraat.

Maar voor de climax was passagier zijn niet genoeg.

Ik moest weten, voelen hoe 't is als 'n trein onbestuurd voortraast.

Er was maar één oplossing.

Het station keek geschokt toe hoe de dolle trein in rook en vuur voorbijraasde.

Zonder machinist of stoker...

...en de wagons vol soldaten die liedjes brulden.

Wie geeft er wat om de slachtoffers die hij maakt?

Hij stormt naar de toekomst. Bloed deert hem niet.

Onbestuurd davert hij verder door de nacht.

Een blind, doof beest, losgeslagen in dood en verwoesting.

Dat Zola dingen zelf wilde meemaken, was typisch voor zijn tijd.

Het liep vooruit...

...op de overgang van bewegende plaatjes naar echte de film.

Zola, voorop een locomotief gebonden...

...deed voor de lezer wat 'n camera zou doen voor de kijker.

Het publiek bij de actie betrekken.

Kijk naar wat schrijvers, schilders, en musici deden voor er film was...

...en je ziet de technieken die de film later overnam:

Close-up, verschuivend perspectief, montage...

...het gevoel van snelheid en de dramatiek van licht en donker.

Zij waren de pioniers van 'n nieuwe ervaring.

Net als de uitvinders van filmapparatuur.

Na 1896 kwamen er veel filmpjes.

Vooral 'n rit voorop 'n trein...

...was 'n dynamische manier van kijken.

Voor de prijs van 'n kaartje kon iedereen Zola zijn.

Maar de eerste beelden...

...waren niet van 'n voortrazende, maar van 'n stoppende trein.

Nu is 't vreemd, maar de Lumière-film veroorzaakte een sensatie.

Hij werd in de hele wereld geïmiteerd.

Hij snelde pijlsnel op je af.

Alsof hij de duisternis wou doorboren...

...je beenderen wou verpletteren, en dan de zaal, ja, 't hele gebouw.

De Rus Maxim Gorki overdreef wel.

Kort daarna werden de naïeve reacties op films...

...geparodieerd in de films zelf.

Het publiek werd 't al gauw zat.

Zelfs treinritjes waren niet leuk meer.

Hoe zorgde je dat de mensen terugkwamen?

Het antwoord was heel eenvoudig.

Seks.

Treincoupés waren 'n ideale plek voor allerlei gefoezel.

Filmmakers zagen hun kans schoon.

Ze bden filmpjes aan, meestal onder de titel "Een kus in de tunnel"...

...om de treinfilms levendiger te maken.

Die werden er op 'n geschikte plek tussen gezet.

Zo ontstonden de eerste gemonteerde films.

De trein bleef boeien, en niet alleen seks had daar baat bij.

Het bood ook de misdaad nieuwe kansen.

De producenten roken hun kans. "A daring daylight burglary"...

...ging over 'n diefstal en speelde in Sheffield.

Het publiek, en de rover zelf ook, dacht dat hij was ontkomen.

Maar 't publiek ziet niet dat de politie opbelt en hem laat arresteren.

Een van de eerste filmlessen:

Niet alles vertellen maakt 't spannender.

Wat je niet laat zien, is net zo belangrijk als wat je wel laat zien.

De film deed 't goed en de maker dacht 'm in Londen duur te kunnen verkopen.

De grootste distributeur was 'n Amerikaan, Urban.

Die zag mogelijkheden en bood 50 pond voor de wereldrechten.

Motteshaw, de maker, ging tevreden naar huis.

Maar in de VS bracht de film 'n fortuin op onder de titel "Daylight robbery".

Dat was niet alleen 'n succes, maar beïnvloedde ook 'n beroemde opvolger:

"The great train robbery".

Ook filmisch sloeg deze film in als 'n bom.

Voor de eerste keer bedreigde 'n film de kijker.

Een tweede bedreiging die veel werd verfilmd...

...was de komst van de auto.

De komst van de auto inspireerde de pionier Hepworth...

...tot 't maken van de eerste rampenfilms.

Alle vroege autofilms gingen over rampen en ongelukken.

Men wilde de auto-anarchie aan banden leggen...

...maar automobilisten en filmmakers bleven geïnspireerd.

Dankzij de autofilms werden stunts en trucages steeds beter.

Ook die met poppen.

Niet alleen 't publiek was gefascineerd door auto's. Ook schrijvers.

De populairste wegpiraat was wel meneer Pad.

Hij verhoogde zijn snelheid.

De auto verslond de straat en sprong de weg op.

Hij besefte alleen nog dat hij eens te meer Pad was.

Onovertroffen, Pad de Verschrikkelijke, de verkeersbedwinger.

De heerser van de weg, voor wie iedereen moet wijken.

Of hij wordt verpletterd en naar de duisternis verwezen.

In hetzelfde jaar als "The wind in the willows"...

...kwam 't futuristische manifest van Matinetti uit.

De grootsheid van de wereld is verrijkt met een nieuwe schoonheid.

De schoonheid van de snelheid.

Een raceauto, gesierd met pijpen als slangen...

...een brullende, jagende machine...

...is mooier dan een Grieks standbeeld.

Sneller, idioot. Sneller.