Helvetica

Typografie zegt ons voortdurend iets.

Lettertypen drukken een sfeer uit...

ze geven woorden een bepaalde kleur.

Overal waar je kijkt, zie je lettertypen.

Maar één daarvan zie je vaker dan alle andere: Helvetica.

Het is er gewoon, uit het niets.

Het lijkt op lucht, op zwaartekracht. Het is moeilijk te beoordelen...

alsof je gevraagd wordt naar gebroken wit. Het is er gewoon.

Iets zo groots is moeilijk te bevatten.

De meesten die Helvetica gebruiken, doen dat omdat het overal is.

Naar de McDonald's gaan in plaats van nadenken over eten.

Het is er, op elke straathoek. Laten we troep eten, het is om de hoek.

Voor mij is Helvetica gewoon iets moois, tijdloos.

Aan sommige dingen moet je niet sleutelen.

Grafisch ontwerp is het communicatiekader...

waardoor boodschappen over hoe de wereld er nu uitziet...

en waarnaar we moeten streven, ons bereiken.

De ontwerper heeft een enorme verantwoordelijkheid.

Het zijn zij die hun draden in ons hoofd steken.

Moet ik praten? Of niet? Wil je dat ik iets zeg?

Iets zeggen, niets zeggen?

Het leven van een ontwerper is een gevecht tegen de lelijkheid.

Zoals een arts vecht tegen ziekte. Wij hebben visuele ziekten om ons heen...

en we proberen die te genezen met ontwerp.

Een goede typograaf heeft gevoel voor de ruimte tussen de letters.

Wij denken dat typografie zwart-wit is.

Typografie is eigenlijk wit, niet eens zwart.

De ruimte tussen het zwart, daar draait het om. Als muziek...

niet de noten, maar de ruimte ertussen maakt de muziek.

Wij ontwierpen de huisstijl van American Airlines, in 1966...

en de vernieuwing was dat we van twee woorden één maakten...

AmericanAirlines als één woord half rood, half blauw, alleen gescheiden door kleur.

Wat is er Amerikaanser dan rood en blauw? Perfect.

Het is de enige luchtvaartmaatschappij die in veertig jaar...

z'n huisstijl niet veranderd.

Alle andere veranderen, maar American Airlines blijft hetzelfde.

En hoe zou je het kunnen verbeteren?

Ze hebben het beste al: American Airlines in Helvetica.

Wij gebruikten altijd weinig lettertypen. Niet omdat we niet geloven in typografie.

Er zijn gewoon weinig goede lettertypen.

Als ik royaal wil zijn, een dozijn. Maar ik gebruik er hooguit drie.

Er zijn mensen die vinden dat typografie expressief moet zijn.

Zij denken daar anders over dan ik.

Ik vind niet dat typografie expressief moet zijn.

Ik kan het woord 'hond' in elk lettertype schrijven...

het hoeft niet op een hond te lijken.

Maar sommigen vinden dat 'hond' moet blaffen als je het schrijft.

Helvetica is een lettertype dat is ontstaan...

uit verlangen naar betere leesbaarheid.

Het is modern. Het is heel helder.

Het is overal goed voor. Je kunt er 'ik hou van je' in zeggen.

In Helvetica Extra Light als je het chic wilt.

Of in Extra Bold als het intens en gepassioneerd is. Misschien werkt het.

Je kunt ook 'ik haat je' zeggen.

Ik kan zeker een paar brieven in Helvetica schrijven...

aan Washington DC, als ik het zo mag zeggen.

Toen Helvetica verscheen, waren we er allemaal klaar voor.

Het had precies de connotaties die we zochten...

voor alles wat luid en duidelijk modern moest uitstralen.

De jaren vijftig zijn een boeiende periode in het grafisch ontwerp.

In die naoorlogse periode...

na de verschrikking van de Tweede Wereldoorlog...

heerst er sterk idealisme onder veel ontwerpers...

over de hele wereld, zeker in Europa...

dat ontwerp deel uitmaakt van de behoefte aan wederopbouw...

om dingen opener te maken...

soepeler, democratischer.

Er heerste een sterk gevoel van sociale verantwoordelijkheid.

In deze periode worden de experimenten van het hoge modernisme...

ontleed, gerationaliseerd, gecodificeerd...

en ontstaat de internationale typografische stijl...

of Zwitserse stijl.

Het zijn Zwitserse ontwerpers die dat in de jaren vijftig aanjagen.

Hier komt Helvetica in beeld. Het ontstaat in die periode, in 1957...

als er behoefte is aan rationele lettertypen...

toepasbaar op elke vorm van hedendaagse informatie...

of het nu bewegwijzering is of huisstijl...

die de visuele uitingen van de moderne wereld tonen...

op een heldere, leesbare manier. Het wordt geschraagd...

door dat grote gedeelde idealisme onder ontwerpers.

Ik ben een modernist. Ik ben opgeleid in die periode...

ik leefde erin. Ik hou van modernisme.

Volgende week ga ik naar Londen voor een expositie over modernisme.

Ik wil het gewoon. Dat is nu eenmaal m'n leven.

Ik ben omringd door meubels uit die tijd. Ik kan niet meer veranderen.

Maar ontwerpers van nu gebruiken van alles. De ene dag dit...

de andere dag dat, alles voor een bepaalde sfeer...

dat bevalt me niet.

Ik streef altijd naar helderheid. Het moet helder zijn...

leesbaar, rechttoe rechtaan.

Dus ging ik geleidelijk rasters gebruiken voor m'n museumcatalogi.

Ik bedacht een raster, en daarbinnen speelde ik m'n spel.

Altijd langs de rasterlijnen zodat er een zekere orde in zit.

Daarom gebruik ik rasters, daarom noemen ze me 'Gridnik'.

Voor mij is het een middel om orde te scheppen...

en orde scheppen is typografie.

Ik begon laat met de computer. In 1993 kocht ik m'n eerste computer...

ik heb het mezelf geleerd en kan er nu redelijk mee overweg...

maar niet zoals de jongeren. Ik ben er langzaam mee, maar ik kan het.

Ik ben erg geinteresseerd en had graag een computer gehad in de jaren zestig...

want we kunnen ons werk versnellen, het zoveel beter doen...

en vooral alle lagen die je in je werk kunt aanbrengen.

In de jaren zestig was het heel lastig om twee of drie lagen aan te brengen.

Dat moest met foto's, met allerlei gekke technieken...

en aan een poster werken kostte ons dagen.

Nu heb je binnen een halfuur je ideeen en kun je variaties maken...

en een goede keuze maken. Je kunt niet beter ontwerpen met een computer...

maar je kunt je werk versnellen. Zal ik beginnen?

Ik heb deze postzegels gemaakt over De Stijl.

In het begin, als je de schetsen ziet...

probeerde ik lettertypen te gebruiken van Van Doesburg, een Stijl-kunstenaar.

Voor het definitieve ontwerp besloot ik...

die lettertypen niet te gebruiken, want de illustratie is al uit die tijd...

en ik koos het meest neutrale lettertype: Helvetica.

Helvetica was een echte stap ten opzichte van 19e-eeuwse lettertypen.

Het was iets machinaler...

het deed afstand van die handmatige details...

en dat imponeerde ons, want het was neutraler.

Neutralisme was een woord dat we mooi vonden. Het moest neutraal zijn...

het mag geen eigen betekenis hebben...

de betekenis zit in de inhoud van de tekst, niet in het lettertype.

Daarom hielden we zoveel van Helvetica.

Ik moet zeggen dat ik een groot deel van m'n leven...

nogal opzag tegen het moment dat ik iemand moest uitleggen...

je zit naast iemand in het vliegtuig of de trein...

en vroeg of laat vragen ze wat je doet...

en als je zegt letterontwerper, kijken ze volkomen blanco.

Af en toe weet iemand wat het is...

maar dan zeggen ze: Ik dacht dat die allemaal dood waren.

Sinds ik in de jaren negentig schermlettertypen maakte voor Microsoft...

met name Verdana en Georgia krijg ik grappige reacties van mensen die zeggen:

Je werkt met lettertypen.

We kregen een memo dat we allemaal iets moeten gebruiken dat Verdana heet.

Ken je dat?

Grappige gesprekken die vroeger nooit zouden zijn voorgekomen...

dertig, veertig jaar geleden.

M'n vader was typograaf, en hoewel hij me niet duwde om hem te volgen...

had ik na de middelbare school een tussenjaar voor de universiteit...

en werd ik als onbetaalde stagiair gestuurd...

naar een lettergieterij in Nederland...

waar ik een jaar lang een vak leerde dat volkomen achterhaald bleek...

het met de hand maken van letters.

Letters uit staal snijden, graveren op ware grootte.

Ik betwijfel of ik ooit meer dan een letter per dag haalde.

Ik kan zeggen dat ik letters heb gemaakt met vrijwel alle technieken...

die er bestaan, in de 51 jaar dat ik dit werk doe.

Het is moeilijk te generaliseren over hoe letterontwerpers werken.

We zijn geen homogene groep.

Maar de meeste letterontwerpers zouden, als ze hier zaten...

in grote lijnen hetzelfde beginnen. Ik zou beginnen met een kleine letter h.

Die vertelt me allereerst of het schreefloos of met schreef is.

Een schreeflettertype zou er zo uitzien...

hier de schreven, voetjes boven- en onderaan...

de belangrijkste halen van de letter.

Zijn ze zwaar, zijn ze licht, wat is de aard van de schreef...

is er veel dik-dun contrast in de lettervorm...

wat zijn de verhoudingen van de totale hoogte, de stok...

en de x-hoogte. Omdat een h een rechte letter is...

zou ik daarna een ronde letter doen, een o ernaast.

Zo zie ik hoe het gewicht van de ronding zich verhoudt tot de rechte lijn.

En daarin zit al enorm veel DNA, in slechts een paar lettervormen.

Dan zou ik een kleine letter p doen, want die is half recht, half rond...

en heeft ook een staart, nog een verticale dimensie die ik wil vaststellen.

Dan bouw ik daarop voort. Met een h heb je al veel informatie...

over de m, n en u in de onderkast. Met een p heb je ook q, b en d.

Dan zo snel mogelijk in woorden zetten, of iets wat op woorden lijkt...

want voor mij is de leeservaring cruciaal bij het beoordelen...

dat is de lakmoesproef voor een lettertype.

Een van de mooiste kenmerken van Helvetica...

zijn de horizontale uiteinden van de kleine a, c, e en g.

De hele structuur is gebaseerd op het horizontaal afsnijden.

Het is heel moeilijk als ontwerper om naar die letters te kijken...

hoe zou ik ze verbeteren? Hoe zou ik ze anders maken?

Ze lijken gewoon precies goed. Ik ben blij dat niemand me vroeg...

om Helvetica te verbeteren, want ik zou niet weten wat ik moest doen.

Dit is de originele letterproef van Helvetica...

toen het nog Die Neue Haas Grotesk heette.

Het hele verhaal hoe Helvetica is ontstaan...

is niet helemaal duidelijk, althans niet voor mij. Men zegt...

dat Eduard Hoffmann, baas van de lettergieterij Haas...

een gemoderniseerde versie wilde maken van Akzidenz Grotesk...

in wezen een traditioneel 19e-eeuws Duits schreefloos lettertype...

en z'n methode was om het op te schonen.

En het was natuurlijk Max Miedinger die de tekeningen maakte.

Ik kreeg de indruk van mensen die ik kende in de jaren zestig...

dat Hoffmanns aandeel hierin veel groter was...

dan je zou verwachten als je in een handboek leest...

dat Max Miedinger de ontwerper van Helvetica was.

Je kunt gerust zeggen dat dit een gezamenlijk product was...

van zowel Miedinger als m'n vader.

Miedinger kon niet alleen een lettertype produceren. M'n vader evenmin.

Maar als ze samen hard werkten, ontstond er iets goeds.

Hier zijn de eerste proeven van Neue Haas Grotesk...

de oorspronkelijke naam van Helvetica.

Ik wist hoe het er bij Haas aan toe ging...

en had langzaam het belang ontdekt van Eduard Hoffmann...

en z'n bijna pathologische verlegenheid...

en hoe hij andermans handen gebruikte.

Maar je zag z'n geest aan het werk bij de lettertypen...

waar hij nauw bij betrokken was.