Cosmos

Đây là câu chuyện về tôi,

về các bạn và về giống chó nhà.

Cách đây không lâu... trước khi có loài chó.

Thời đó chúng chưa xuất hiện.

Còn ngày nay, chúng ta bắt gặp chó to, chó nhỏ, chó lông xù,

chó giữ nhà, chó săn.

Bất kỳ loại chó nào bạn có thể nghĩ đến.

Điều đó đã xảy ra như thế nào?

Không chỉ loài chó,

những loài sinh vật sống khác nhau

chúng đến từ đâu?

Câu trả lời nằm ở một sức mạnh chuyển hóa

nghe tựa như cổ tích hay thần thoại.

Nhưng nó chẳng hề là chuyện cổ tích.

VŨ TRỤ: HÀNH TRÌNH KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN

Tập 2: Một phần đóng góp của phân tử

Hãy đi ngược 30.000 năm trước khi chó xuất hiện.

Ngày ấy, tổ tiên của chúng ta sống trong mùa đông bất tận

của kỷ Băng Hà cuối cùng.

Họ tập hợp thành những nhóm nhỏ, sống cuộc đời nay đây mai đó.

Họ ngủ dưới vòm trời sao.

Bầu trời là sách truyện, là lịch,

là cẩm nang sinh tồn của họ.

Nó cho họ biết bao giờ trời trở lạnh,

lúc nào ngũ cốc hoang trổ bông,

khi nào tuần lộc và bò rừng di cư.

Nhà của họ chính là Trái Đất.

Nhưng họ sống trong nỗi sợ hãi trước các sinh vật đói khát...

sư tử núi và gấu,

những loài cạnh tranh thức ăn với con người,

hay loài sói luôn lăm le bắt lấy, làm thịt

những người yếu đuối nhất.

Thực ra con sói ấy cũng chỉ muốn có mảnh xương,

nhưng hầu hết chúng không dám lại gần.

Nỗi sợ của chúng là kết quả

của hàm lượng hóc-môn stress cao trong máu.

Đó là bản năng sinh tồn của chúng.

Bởi tiến lại quá gần con người có thể đồng nghĩa với cái chết.

Nhưng một số ít con sói-- do biến dị tự nhiên--

có hàm lượng hóc-môn stress thấp hơn.

Chúng ít sợ con người hơn.

Con sói này đã phát hiện ra

điều tổ tiên nó phát hiện ra

khoảng 15.000 năm trước...

một chiến thuật sinh tồn hoàn hảo;

phủ phục loài người.

Để yên cho con người săn bắt, đừng đe dọa họ,

và họ sẽ để chúng tự do gặm nhắm phần thừa thãi.

Bữa ăn của chúng sẽ thường xuyên hơn, chúng sẽ có nhiều con cháu hơn,

và con cháu chúng cũng thừa hưởng chiến thuật sinh tồn này.

Việc chọn cách phủ phục loài người

ngày càng khắc sâu qua mỗi thế hệ sói

cho tới một ngày, một phân nhánh sói hoang tiến hóa thành...

chó nhà.

Bạn có thể gọi đây là "kẻ thân thiện nhất thì sống."

Điều này cũng có lợi cho con người.

Loài chó không chỉ giúp họ xử lý rác thải.

Chúng còn bảo vệ con người.

Cùng lúc loài người và chó tiếp tục cộng tác,

diện mạo của loài chó cũng thay đổi.

Vẻ ngoài dễ thương trở thành một lợi thế mang tính quyết định.

Càng dễ thương, cơ hội sống còn

và để lại hậu duệ của chó càng cao.

Qua thời gian, quan hệ hợp tác cùng có lợi ban đầu

dần trở thành một tình bạn sâu sắc.

Để biết điều gì xảy ra tiếp theo,

hãy cùng rời khỏi thời kỳ xa xôi

cách đây khoảng 20.000 năm này để tới một thời kỳ gần đây hơn,

trong một giai đoạn gian băng của Kỷ băng hà.

Giai đoạn ấm áp hơn này mở đầu một cuộc cách mạng.

Thay vì lối sống du mục, con người bắt đầu an cư lạc nghiệp.

Một khái niệm mới xuất hiện trên thế giới... làng mạc.

Con người vẫn săn bắt và hái lượm

nhưng giờ họ còn sản xuất lương thực, quần áo...

nông nghiệp.

Loài sói đã đổi tự do

cho bữa ăn ổn định.

Chúng từ bỏ quyền tự tìm bạn đời.

Giờ đây, con người tìm thay cho chúng.

Con người diệt bỏ những con chó không chịu thuần phục,

những kẻ ăn cháo đá bát.

Họ gây giống những con chó hợp ý mình.

Họ huấn luyện chó giúp đỡ con người...

trong săn bắt, chăn nuôi, giữ nhà, kéo hàng,

và để làm bạn với con người.

Mỗi khi chó con ra đời,

con người chọn ra những con họ thích nhất.

Qua nhiều thế hệ, loài chó tiến hóa.

Hình thức tiến hóa này được gọi là "chọn lọc nhân tạo"

hay "gây giống".

Quá trình biến đổi sói thành chó nhà

là lần đầu tiên con người làm chủ tiến hóa.

Và kể từ đó, chúng ta đã tiếp tục làm thế

để thuần hóa các loài động, thực vật chúng ta cần.

Chỉ trong một nháy mắt trong lịch vũ trụ, khoảng 15 hay 20 nghìn năm,

chúng ta đã biến đổi loài sói xám thành đủ loại chó nhà

chúng ta yêu quý ngày nay.

Hãy nghĩ thử xem.

Mọi giống chó bạn từng nhìn thấy

được tạo nên bởi bàn tay con người.

Nhiều số trong những người bạn của chúng ta-- những giống chó phổ biến nhất--

chỉ được tạo ra trong vài thế kỉ gần đây.

Sức mạnh kì diệu của tiến hóa

biến loài sói đói khát

trở thành những chú chó chăn cừu trung thành...

bảo vệ gia súc trước chính loài sói.

Chọn lọc nhân tạo biến loài sói thành chó chăn cừu

và biến cỏ dại thành lúa mì và ngô.

Trên thực tế, hầu hết các loài động, thực vật chúng ta ăn ngày hôm nay

là hậu duệ của một tổ tiên hoang dã và khó hấp thụ hơn.

Nếu chọn lọc nhân tạo có thể tạo ra những thay đổi lớn lao như thế

trong vòng chỉ 10 hay 15 nghìn năm,

thì kết quả của chọn lọc nhân tạo sau hàng tỉ năm

sẽ như thế nào?

Kết quả ấy chính là mọi vẻ đẹp và sự đa dạng của sự sống.

Điều ấy đã diễn ra như thế nào?

Con tàu tưởng tượng này có thể đưa chúng ta tới bất cứ địa điểm

hay thời điểm nào, kể cả tới những tiểu vũ trụ được giấu kín,

nơi diễn ra tiến hóa.

Hãy khám phá cùng tôi.

Nhìn thì có vẻ không giống

nhưng thực chất, chúng ta đã và đang sống trong một Kỷ băng hà

suốt 2 triệu năm qua.

Nhưng đây là một giai đoạn gian băng kéo dài.

Trong phần lớn chiều dài 2 triệu năm qua,

khí hậu khô và lạnh.

Băng Bắc Cực trải dài xuống phía nam

hơn ngày nay rất nhiều.

Vào một trong những thời kỳ băng giá bất tận ấy,

khi mà biển băng trải dài từ Bắc Cực

xuống Los Angeles ngày nay,

loài Gấu Lớn lang thang trên khắp Ireland hoang vu.

Bề ngoài thì đây là một con gấu bình thường,

nhưng một quá trình vĩ đại đang diễn ra trong nó.

Quá trình sẽ tạo ra những loài động vật mới.

Để quan sát quá trình ấy,

chúng ta cần thu nhỏ rất nhiều

xuống mức tế bào

để khám phá cơ quan sinh sản của con gấu này.

Chúng ta đi theo động mạch dưới xương đòn vào tim.

Sắp tới rồi.

Đây là trứng của con gấu này.

Để quan sát hoạt động trong đó,

chúng ta cần thu nhỏ hơn nữa

xuống mức phân tử.

Giờ đây, con tàu của chúng ta nhỏ tới nỗi

1 triệu con tàu này mới to bằng một hạt cát.

Các bạn nhìn thấy mấy gã đang đi khệnh khạng trên đường cầu kia chứ?

Chúng là các protein được biết đến với cái tên "kinesin".

Các kinesin này là thành viên của tổ vận tải

đang bận rộn vận chuyển hàng hóa trong tế bào.

Trông chúng thật kỳ cục phải không.

Nhưng các sinh vật nhỏ bé này-- và nhiều sinh vật khác như chúng--

có trong mọi tế bào, bao gồm các tế bào trong chính chúng ta.

Nếu sự sống có một thánh đường,

thì thánh đường ấy nằm tại đây, trong nhân tế bào chứa DNA,

kinh ước cổ xưa chứa đựng mã hóa di truyền.

Và nó được viết bằng thứ ngôn ngữ mọi dạng sống có thể đọc được.

DNA là một loại phân tử có hình thang xoắn dài

hay còn được gọi là chuỗi xoắn kép.

Các bậc thang được tạo bởi

bốn loại phân tử nhỏ hơn.

Chúng là những ký tự trong bảng chữ cái di truyền.

Thứ tự sắp xếp những ký tự này

là cẩm nang của mọi dạng sự sống.

Chúng cho biết cách lớn lên, cách di chuyển, ăn uống,

cảm nhận môi trường, hồi phục, sinh sản.

Chuỗi kép DNA là một cỗ máy phân tử

chứa khoảng 100 tỉ bộ phận được gọi là "nguyên tử."

Số lượng nguyên tử trong một phân tử DNA của các bạn

nhiều bằng số sao trong một ngân hà bình thường.

Điều này cũng đúng với loài chó,

loài gấu

và mọi loài khác.

Mỗi chúng ta là một vũ trụ thu nhỏ.

Thông điệp của DNA được truyền từ tế bào này sang tế bào khác,

được sao chép hết sức cẩn thận

từ thế hệ trước xuống thế hệ sau.

Sự hình thành một phân tử DNA mới bắt đầu khi protein tháo xoắn

tách rời hai chuỗi đơn trong chuỗi kép,

phá vỡ các bậc thang.

Trong môi trường lỏng bên trong nhân tế bào,

các phân tử ký tự mã hóa di truyền tự do trôi nổi.

Mỗi chuỗi đơn sao chép phần bị khuyết của nó

và tạo ra hai phân tử DNA giống hệt nhau.

Đó là cách sự sống sinh sôi và truyền đi thông tin di truyền

từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Khi một tế bào chia đôi,

mỗi tế bào mới mang trong mình một bản sao DNA hoàn thiện.

Một protein chuyên biệt giám sát quá trình này để đảm bảo

các ký tự được sắp xếp đúng thứ tự

và DNA được sao chép một cách chính xác.

Nhưng chẳng ai là hoàn hảo.

Đôi lúc, việc giám sát bỏ sót một lỗi,

gây ra một sự thay đổi nhỏ ngẫu nhiên trong thông tin di truyền.

Một đột biến đã xuất hiện trong tế bào trứng của con gấu.

Một sự kiện ngẫu nhiên và rất nhỏ này thôi

có thể có những tác động to lớn.

Đột biến này xảy ra với gien màu lông của loài gấu.

Chúng tác động tới cơ chế làm tối màu lông