Europe‘s Largest Desert

De woestijn, een kale, uitgestrekte vlakte van zand en steen.

Maar de woestijn staat ook voor droogte, en hitte.

Bij een woestijn denk je aan afgelegen plekken en exotische landen…

…terrein dat nog niet verkend is…

…zonder water.

Het water in de woestijn is alleen maar een luchtspiegeling.

Maar deze woestijn is anders.

Deze woestijn liegt.

De Bardenas Reales is een uitzonderlijke woestijn.

De biodiversiteit hier is ongelofelijk, alsof het een eiland is.

Maar dit is het binnenland van Europa…

…een continent van bergen, bossen en toendra's.

Er zijn volop moerassen, rivieren, meren en velden.

Er zijn veel ecosystemen in Europa, maar niet veel woestijnen.

De woestijn van Las Bardenas Reales is de belangrijkste uitzondering.

Althans, bijna.

De Bardenas Reales ligt in het noorden van Spanje…

…in een regio waar het niet speciaal heet is.

Is dit een voorproefje van de 22e eeuw?

Deze woestijn is uniek.

Als we meer kennis vergaren, leren we ook meer…

…over de onvermijdelijke klimaatveranderingen die eraan komen.

Wat is de oorsprong van deze vreemde woestijn…

…waar eigenlijk plantenleven zou moeten zijn?

Komt het alleen door de chemische samenstelling van de bodem?

Deze klei is meer dan 30 miljoen jaar oud.

Vroeger was er water, maar dat droogde op toen de Pyreneeën ontstonden.

Ooit was hier een groot onderwater-ecosysteem…

…achter de rivier de Ebro, die naar de Middellandse Zee stroomde.

Maar nu is er helemaal geen water meer.

De ondergrond die overbleef, kon geen vocht meer vasthouden.

Midden in de bedding van de machtigste rivier van Spanje…

…op slechts enkele kilometers van het vruchtbare wijngebied Rioja…

…vinden we de grootste woestijn van Europa.

Een ongelofelijk terrein van 420 vierkante kilometer.

Met grillige vormen en vreemde, unieke landschappen.

In veel opzichten liegt de Bardenas.

In de zomer heb je hier de typische, hoge woestijntemperaturen.

Maar lang niet altijd.

Normaal is het hier niet zo heet.

In de winter vriest het zelfs.

Zo'n 40 of 50 dagen per jaar zakt de temperatuur onder het vriespunt.

Er is een koude, gemene wind die de cierzo heet en altijd waait.

Het is een droge wind, die uit de Pyreneeën komt.

Hij speelt met de losse aarde, die niet door de vegetatie wordt vastgehouden.

Bovendien is deze woestijn niet onbewoond.

Er zijn twee soorten bewoners.

Eén groep kan zich aanpassen.

Dat zijn de planten en dieren die kunnen veranderen…

…om de unieke omstandigheden in hun leefgebied het hoofd te bieden.

Ook wonen er uiterst gespecialiseerde wezens.

Wezens die na veel variaties en mutaties…

…en natuurlijke selectie een genetische metamorfose hebben ondergaan.

Dan worden het nieuwe soorten, die nergens anders voorkomen.

Het zijn inheemse soorten, oplossingen die de evolutie heeft gevonden.

Deze wezens hebben zich kunnen aanpassen aan unieke omstandigheden.

Het zijn levende juwelen, maar ze zijn ook kwetsbaar.

Ze moeten erop vertrouwen dat hun ecosysteem niet weer zal veranderen.

Want specialisatie is de tegenpool van aanpassingsvermogen.

De kleine torenvalk vliegt boven alle soorten open terrein.

Hitte en droogte zijn geen probleem.

Hij vindt het zelfs prettig, omdat het beter voor hem is.

Deze kale gebieden zijn perfect om op een prooi te jagen.

De kleine torenvalk kan goed overleven in deze woestijn vol insecten.

Dit kleine dorpje van de Bardenas Reales is verrassend rijk en gevarieerd.

Dat komt door iets wat voor veel soorten geldt.

Als ze een ideale leefomgeving inruilen voor meer onherbergzame streken…

…heeft dat ook voordelen.

Er is minder concurrentie, en er zijn minder roofdieren.

Maar het kost veel tijd en moeite om een nieuw gebied te koloniseren.

Het harde klimaat met zijn extreme temperaturen…

…de schaarste aan water en vocht, het gebrek aan planten…

…en de erosie van de bodem maken dit tot een vijandige omgeving.

Een soort die hier wil overleven, krijgt te maken met een hoog dodental.

Als ze eenmaal succesvol zijn, worden de verliezers vergeten.

Maar als er straks meer ecologische niches van woestijnvorming komen…

…dan kunnen de soorten die hier gedijen…

…straks ook de opwarming van de aarde goed doorstaan.

Het is interessant dat het in de Bardenas krioelt van de duizendpoten.

Dat komt misschien doordat hun natuurlijke vijanden…

…er niet in zijn geslaagd om dit ecosysteem te bewonen.

Duizendpoten verdedigen zich met vloeistoffen en gassen…

…die giftig zijn voor hun vijanden.

Daarom zijn de dieren die op hen jagen uiterst gespecialiseerd.

Misschien kunnen duizendpoot-jagers zich niet goed aanpassen.

In theorie zou deze soort zich onprettig moeten voelen in deze omgeving.

Daarentegen voldoet deze vreemde veldsprinkhaan…

…goed aan het profiel van een inheemse bewoner.

Hij staat voor de diversificatie van het leven in deze bedrieglijke woestijn.

Maar hoe zit het met de libellen?

Waarom wemelt het in de Bardenas van de libellen, terwijl er geen water is?

Deze formidabele insecten kunnen met hoge snelheden vliegen…

…en reizen vele kilometers zonder te rusten.

Maar waarom zijn ze hier, en gaan ze niet naar een rivier of een meer?

Zijn hier er zo veel prooien?

Of houden ze zich schuil omdat er hier geen vogels zijn die op ze jagen?

Ook zijn er in deze woestijn veel vogels.

Er zijn 125 soorten geteld.

Dit is een enclave met een extreem hoge ornithologische waarde.

Een groot deel van deze regio is dan ook beschermd vogelgebied.

Als deze roodkopklauwier haar jongen kan grootbrengen in deze woestijn…

…dan is dat omdat deze woestijn zeker niet onbewoond is.

Ook de aanwezigheid van spitsmuizen wijst erop…

…dat het ecosysteem van de Bardenas veel kleine levensvormen kent.

Spitsmuizen horen bij de kleinste zoogdieren ter wereld…

…maar hun spijsvertering is zo actief…

…dat ze elke dag hun lichaamsgewicht aan voedsel moeten eten.

Ze moeten dus een hoop insecten vangen.

Spitsmuizen leven in de bosrijke moerasgebieden…

…van Noord-Spanje, en elders in Europa.

Maar ze hebben zich ook aangepast aan dit extreem droge terrein.

Toch hebben ze in deze lastige omgeving…

…duidelijk afgebakende jachtgebieden nodig.

Elke spitmuis heeft zijn eigen jachtgebied…

…hoewel er langs de grenzen vaak conflicten zijn.

Dan moet worden beslist wie recht heeft op een bepaalde prooi.

De spitmuis is gewapend met scherpe, giftige tandjes.

Het is een van de weinige giftige zoogdieren op de wereld…

…en als twee rivalen vechten, vallen er vaak doden.

Ze nemen zulke grote risico's omdat ze elke vier uur iets moeten eten.

Anders kunnen ze verhongeren.

De strijd om het bestaan in deze wildernis is meedogenloos.

Het leven van een dier is allesbehalve rustig.

Het is een uitputtend bestaan vol stress.

En in zo'n ecosysteem zijn geen reserves aanwezig.

Werkelijk niets is hier in overvloed aanwezig…

…tenminste, gedurende het grootste deel van het jaar.

Het ritme van elk ecosysteem wordt bepaald door de hoeveelheid water.

Er zit weinig water in het mediterrane klimaat…

…en dat geldt nog sterker voor Las Bardenas.

Dit gebied wordt vermeden door wolken, die er vaak omheen hangen.

Niet altijd, maar wel heel vaak.

De jaarlijks neerslag ligt onder de 400 millimeter per jaar.

En in Bardena Blanca, de droogste plek van het gebied…

…is de neerslag nog geen kwart van dat getal.

Slechts tien liter per vierkante meter voor het hele jaar.

Dat is evenveel regen als de Sahara krijgt.

En er zijn geen aquifers.

Als er neerslag is, gaat het meteen om stortregens.

Na afloop voeren kleine beekjes en geulen het water snel af…

…voordat de bodem het vocht kan opnemen…

…zodat de planten het maar moeilijk kunnen absorberen.

De dieren die wat verder van deze watertjes leven…

…hebben weinig gelegenheid om hier te drinken.

Er kunnen maanden, zelfs jaren voorbijgaan…

…voordat een zachte regen in de bodem kan doordringen.

Slangen kunnen vrijwel overal op de wereld overleven.

Beter dan wie dan ook kunnen ze honger en dorst reguleren.

In zulke ecosystemen moet je soms langdurig vasten…

…waarbij je maandenlang zonder voedsel zit.

Een trapslang zoekt een doorgang in de spleten en ravijnen van de Bardenas.

Dit is geen magere slang, en hij is niet op jacht.

Dan zou hij onopgemerkt in de schaduw op de loer gaan liggen.

Dit is een mannetje dat een vrouwtje zoekt.

Zijn tong registreert de kleinste moleculen…

…om te bepalen wie daar aankomt.

Niet alle slangen zijn hetzelfde.

Er zijn hier ook gladde slangen en hagedisslangen.

Wel zijn hier al jaren geen adders meer waargenomen…

…wat wellicht komt omdat ze zich goed kunnen verstoppen. Dat moet ook wel.

De aanwezigheid van een slangenarend bewijst dat er hier volop reptielen zijn.

Er is genoeg voedsel voor de grootste, en meest gespecialiseerde soorten.

Maar in de winter, als de zon maar weinig warmte biedt…

…houden schubdieren zich schuil…

…zodat de arend naar Afrika moet vliegen om niet te verhongeren.

De extreme erosie in dit landschap, dat bijna geen plantengroei kent…

…zorgt voor ongelofelijke vormen, die een wankel evenwicht kennen.

De combinatie van tijd, wind en regen maakt diepe krassen…

…die oeroude afzettingen uit zee blootleggen, bedekt door zandsteen.

Zandsteen is minder gevoelig voor erosie dan klei.

Daarom is het bovenste deel overeind gebleven.

Maar niet voor altijd.

De geïsoleerde pieken, de cabezos, ofwel elfenschoorstenen…

…hebben geen lang leven.

De meest opvallende, El Castildetierra, houdt nog steeds stand.

In deze precaire positie kan hij het zeker nog een dag uithouden…

…of anders een week, of misschien wel een decennium.

Maar geen eeuwigheid.

Misschien zal de volgende storm…

…dit prachtige stukje architectuur van Las Bardenas verwoesten.

Maar dan ontstaat er ook iets nieuws.

Misschien duurt het nog even voordat de volgende storm er is.

Het heeft al heel lang niet geregend.

In de Bardenas vind je alleen water in de grootste ravijnen.

Maar dit is geen regenwater…

…maar water uit de Pyreneeën dat hierheen is gestroomd.

Het is hier gebleven met een beetje hulp van de mens…

…die hier altijd gewassen heeft verbouwd en vee heeft laten grazen.

Deze poelen zijn zo stabiel dat er zelfs waterdieren in deze woestijn komen.

Sommige vogels brengen hier hun jongen groot.

Dit fenomeen is niet helemaal natuurlijk…

…maar bijna alles op aarde wordt nu eenmaal beïnvloed door de mens.

De bodems van deze meren, en de kanalen die ermee verbonden zijn…

…zijn in de loop der tijd bedekt door sedimenten.

Er is plantengroei aan de oevers, en een deel van het water dat hier stroomt…

…beweegt zich minder snel voort dan na een stortbui het geval is.

In sommige, milde jaren…

…drogen deze poelen zelfs in de zomer niet helemaal op.

Toch leven de meeste dieren in de Bardenas…

…op grote afstand van deze kunstmatige oases…