Money, Explained

‎Lướt trên mạng xã hội,

‎có nhiều người mời gọi ‎các bí mật kiếm tiền nhanh chóng.

‎Bạn cần suy nghĩ đúng đắn mới thành công.

‎Không nghĩ lớn thì đâu thể kiếm nhiều.

‎Trên mọi nền tảng, ‎bạn có thể tìm thấy cùng một kiểu người,

‎cùng một kiểu câu chuyện.

‎Tôi sẽ không bán cá cho bạn, ‎nhưng tôi sẽ dạy bạn cách câu cá,

‎trở thành doanh nhân.

‎Tiếp thị, giao lưu,

‎bộc lộ tiềm năng của bạn.

‎Và mấy gã đó ‎cũng tồn tại trước cả mạng internet.

‎Tôi cũng từng làm giờ hành chính như bạn,

‎bị ánh đèn huỳnh quang hút sạch sự sống.

‎Nhưng tôi có thể hứa là…

‎không gì bằng đồ thực thụ.

‎Nếu bạn gọi trong 15 phút nữa, ‎tôi sẽ tặng bạn một bản sao miễn phí.

‎Miễn phí đó!

‎Mỗi thế hệ ‎đều có phiên bản riêng của gã đó.

‎Còn gì phải nghĩ nữa?

‎Sự trì hoãn là ‎đường nhanh nhất đến sự tầm thường.

‎Lời cảnh tỉnh đấy, bạn à.

‎Lời lẽ có thể thay đổi, ‎nhưng lời tiếp thị vẫn như vậy.

‎Tôi không bao giờ coi bạn là kẻ ngốc. ‎Tôi biết bạn rất thông minh.

‎Và sâu bên trong, ‎bạn biết đây không chỉ là trò lừa bịp.

‎Nhưng đây là cơ hội vàng của bạn.

‎Và chúng ta cứ mãi bị lừa.

‎Lịch sử đã dạy ta rất nhiều, ‎nhưng vì lý do nào đó, đây là ngoại lệ.

‎Trước cả khi Adam ăn táo,

‎các vụ lừa đảo tài chính ‎đã biến người ta thành triệu phú.

‎Câu hỏi thực sự ‎không phải cách làm giàu nhanh.

‎Câu hỏi thực sự là…

‎- Cắt! ‎- Vì sao?

‎Bảng quay phim.

‎Sao ta cứ bị lừa bởi trò cũ rích vậy?

‎Và ta làm sao để tránh bị mắc bẫy?

‎LOẠT PHIM TÀI LIỆU CỦA NETFLIX

‎Năm 1919, đây là Charles Ponzi,

‎phù thủy tài chính tự phong.

‎Bạn nghĩ mình đang bị lừa, ‎hãy nhờ luật sư đọc các hợp đồng đó.

‎Phương châm tôi thường dùng là ‎nếu có vẻ không đáng tin thì chắc là vậy.

‎Các trang web nói ta phải trả tiền ‎để nhận tiền miễn phí thì đều là lừa đảo.

‎Bernie Madoff đã trục lời ‎trên điểm yếu của mọi người.

‎CÁCH LÀM GIÀU NHANH CHÓNG

‎Vào năm 1821,

‎nhà thám hiểm người Scotland, ‎Tướng Gregor MacGregor,

‎đã ra khơi từ ‎bờ biển Trung Mỹ đến Vương quốc Anh.

‎Qua chuyến đi, ‎ông ta nhận tước hiệu hoàng gia,

‎Hoàng tử Gregor Cazique của Poyais.

‎Ông ta đến London với một cơ hội hiếm có.

‎Ông ta phát hiện một vùng đất hứa mới,

‎đó là đất nước Poyais.

‎Phác thảo Bờ biển Mosquito, ‎cuốn sách bao gồm Lãnh thổ Poyais,

‎do Thomas Strangeways, ‎một thuyền trưởng bí ẩn viết ra,

‎mô tả các dòng sông ‎rải đầy vàng nguyên chất

‎và đất đai màu mỡ đến mức ‎mỗi năm thu được ba vụ thu hoạch.

‎Gregor MacGregor mở văn phòng ở London,

‎giương cờ Poyais

‎và sáng tác bản ballad tên ‎"Người di cư Poyais".

‎"Vùng đất thần tiên giàu có và vui vẻ,

‎quê nhà để dừng chân, ban phúc kẻ rã rời.

‎Chúng ta sẽ cùng nhau đến Poyais".

‎Mọi người có thể đổi Bảng Anh ‎sang đô Poyais

‎và mua một phần đất Poyais ‎như hàng trăm người đã làm.

‎Quy ra đồng đô ngày nay, ‎MacGregor đã kiếm hơn 20 triệu đô

‎Nhưng chỉ có một vấn đề.

‎Không có Poyais nào cả.

‎Đó là Honduras.

‎Đó là Nicaragua.

‎Thuyền trưởng Strangeways ‎là Gregor MacGregor.

‎Ông ta đã bịa ra mọi chuyện.

‎Đó là một trong số ‎vụ lừa đảo quái gở nhất trong lịch sử,

‎nhưng đó không phải ‎vụ lừa đảo đầu tiên hay cuối cùng.

‎Phần lớn người ta kém phát hiện dối trá.

‎Hầu hết ta nghĩ ta giỏi phát hiện dối trá. ‎Đó là một lý do ta thường bị lừa.

‎Nói về mặt tiến hóa, ‎ta như được lập trình để tin tưởng.

‎Nhưng thế cũng tức là ‎ta dễ bị lừa khi gặp người có ý xấu

‎là những người lợi dụng ta ‎vì mục đích cá nhân và độc hại của họ.

‎Có thể bạn đã xem quảng cáo na ná vậy, ‎chúc mừng bạn đã trúng số.

‎Bạn chỉ cần trả thuế để nhận giải thưởng.

‎Hoặc tin nhắn là ‎bạn đã được chấp thuận cho vay.

‎Và ngay khi bạn hết sức tin rằng ‎họ sẽ chuyển tiền vào tài khoản của bạn,

‎đó là khi họ yêu cầu bạn ‎trả trước một khoản phí nhất định.

‎Đó đều là trò lừa đảo tạm ứng.

‎Bạn trả tiền bây giờ ‎để đổi lấy rất nhiều tiền về sau này,

‎số tiền mà chẳng bao giờ tới.

‎Bản thành công nhất của chiêu lừa đảo này

‎đã có từ hàng trăm năm trước.

‎Bạn nhận được thư từ người rất giàu

‎mà đang cần ít tiền để ‎thoát khỏi tình huống tồi tệ.

‎Khi hết gặp khó khăn, ‎họ sẽ gửi bạn phần thưởng tuyệt vời.

‎Mấy lá thư này ‎thường đến từ các phạm nhân,

‎nhưng gần đây, ‎chúng đến từ các hoàng tử Nigeria.

‎Mô hình lừa đảo nổi tiếng khác ‎liên quan đến hoàng tử Nigeria.

‎Trò này diễn ra ‎từ trước khi internet phổ biến.

‎Ở Louisiana, một người đã bị bắt,

‎bị cáo buộc lừa đảo ‎bằng thư điện tử Hoàng tử Nigeria.

‎Ta hay nói đùa về hoàng tử Nigeria. ‎Gã không tồn tại!

‎Gã sẽ không đưa bạn tiền ‎dù bạn đưa gã tài khoản.

‎Nhưng trò lừa đảo tạm ứng này

‎vẫn lừa người ta ‎được hàng triệu đô mỗi năm.

‎Một trò lừa đảo phổ biến khác

‎mà hơi phức tạp hơn ‎và có tên gọi vui hơn nhiều là…

‎Mô hình lừa đảo bơm và bán.

‎- Bơm và bán. ‎- Bơm và bán.

‎Mô hình bơm và bán ‎không liên quan đến nuôi con bằng sữa mẹ.

‎Trò lừa đảo đó hoạt động thế này.

‎Bạn thuyết phục mọi người ‎đầu tư vào thứ vô giá trị,

‎làm tăng giá của thứ đó ‎rồi bán cổ phiếu của mình khi nó đắt nhất.

‎Ngày nay, ‎trò này rất hay xảy ra với tiền ảo.

‎Sẽ có kẻ chủ mưu gửi tín hiệu bơm ‎ở các ứng dụng nhắn tin như Telegram.

‎Đám trong cuộc vội mua tiền ảo để đẩy giá.

‎Rồi những người khác tưởng đó là ‎cổ phiếu quan trọng bèn vội vàng mua nó.

‎Thế rồi người trong cuộc bán ra.

‎Toàn bộ chu trình chỉ mất vài phút.

‎Tiếp sau đây là ‎mô hình lừa đảo đầu tư lâu dài hơn

‎mà có thể duy trì cỡ hàng thập kỷ.

‎Trò này đặt theo tên Charles Ponzi,

‎một người Ý di cư.

‎Hồi những năm 1920, ‎gã đã tạo ra lời hứa hẹn tuyệt vời.

‎Gã đảm bảo ‎sẽ tăng gấp đôi số tiền trong 90 ngày.

‎Nhưng thực tế là

‎gã chỉ trả tiền nhà đầu tư cũ ‎bằng tiền của nhà đầu tư mới.

‎Đó là cách mô hình Ponzi hoạt động.

‎Đó là mượn của Peter để trả cho Paul,

‎sau đó là mượn từ Paul ‎để trả tiền cho Jane và cứ như vậy.

‎Vấn đề duy nhất là

‎nếu cùng một lúc ‎có đủ số nhà đầu tư yêu cầu trả lại tiền.

‎toàn bộ mô hình sẽ sụp đổ.

‎Điều đó đã xảy ra vào năm 2008,

‎khi kiểu mô hình khét tiếng này ‎lại trở thành tâm điểm.

‎Trong nhiều thập kỷ, ‎Bernie Madoff đã rửa số tiền

‎cỡ hàng tỷ đô thu được từ trò Ponzi,

‎về cơ bản là qua một bộ tài khoản

‎tại JPMorgan.

‎Rõ ràng là ông ta đã có ý định ‎chiếm 10%, 15% tiền lãi của họ,

‎dù thực tế là ông ta mất sạch

‎và vờ trả tiền cho người cũ ‎bằng tiền của người mới.

‎Một lý do họ quá tin ông ta

‎là ông ta là trụ cột ‎của cộng đồng người Do Thái ở Mỹ,

‎và họ nghĩ: ‎"Bernie tốt bụng, không đáng nghi".

‎Hóa ra ông ta lừa đảo.

‎Mô hình Ponzi ‎được gọi là lừa đảo liên kết,

‎vì các mô hình này ‎có xu hướng lừa những ai có điểm chung

‎với kẻ chủ mưu, ‎như là tôn giáo hay bản sắc dân tộc‎.

‎Mô hình Ponzi thường bị nhầm ‎với mô hình kim tự tháp,

‎nhưng chúng khác nhau.

‎Ở đây, bạn không ‎mượn tiền Peter để trả Paul.

‎Bạn trả tiền Peter ‎nếu gã thuyết phục được Paul tham gia,

‎rồi Paul đem Jane tới ‎thì cả Peter và Paul đều nhận chút tiền

‎và rồi cứ tiếp nối như vậy.

‎Các công ty kinh doanh đa cấp ‎cũng dựa vào việc tuyển dụng.

‎Có thể bạn đã thấy bạn bè trên mạng ‎cố bán sản phẩm cho bạn

‎rồi lại tuyển bạn bán những sản phẩm đó.

‎Bán hàng đa cấp là kinh doanh hợp pháp,

‎miễn là phần lớn tiền đến từ ‎khách ngoài hệ thống mua sản phẩm của họ.

‎Mô hình kim tự tháp là khác. ‎Sản phẩm của họ vô dụng,

‎nên phần lớn tiền là từ việc tuyển dụng.

‎Và khi mô hình không thể tuyển thêm người,

‎thì toàn bộ mô hình sụp đổ.

‎Và có một loại cuối cùng:

‎mô hình huấn luyện.

‎Chúng tương tự trò lừa đảo tạm ứng,

‎nhưng thay vì trả tiền ‎thì là lời hứa về tiền,

‎bạn trả tiền cho kiến thức ‎mà họ hứa sẽ giúp bạn kiếm tiền.

‎Có muốn học cách làm giàu từ bất động sản

‎mà không cần xu nào chứ?

‎Nhưng những lời hứa đó là bịa đặt.

‎Các chương trình kiếm tiền ‎hầu như không hiệu quả

‎và bạn thường bị dụ dỗ trả tiền ‎cho các lớp học phát triển đắt tiền hơn,

‎vì họ giỏi bán hàng, ‎sử dụng mọi chiến thuật trong sách,

‎bắt đầu với lời hứa hẹn tuyệt vời.

‎Tôi đảm bảo với bạn ‎việc đó là thật và khá dễ làm

‎nếu bạn làm từng bước ‎theo hệ thống của tôi.

‎Họ có các câu chuyện hấp dẫn về làm giàu.

‎Jeff, thấy đời anh hiện giờ,

‎thật khó tin là ‎trước khi anh tìm ra đường tắt,

‎anh từng khánh kiệt, ‎sống ở tầng hầm nhà chị dâu.

‎Lời chứng từ những vị khách ‎được cho là hạnh phúc.

‎Chỉ dùng một mánh của Jeff Paul,

‎hiện tôi kiếm được hơn 250.000 đô một năm.

‎Và họ tạo ra cảm giác khẩn trương.

‎Bạn phải mau lên, ‎vì tôi chỉ tìm vài người nữa thôi,

‎vài người chăm chỉ có động lực ‎ở lĩnh vực của bạn.

‎Tất cả các mô hình này ‎đều có chiến thuật giống nhau,

‎có xu hướng phát triển mạnh ‎ở một thời kỳ nhất định:

‎thời kỳ đổi thay‎.

‎Vào thời Gregor MacGregor bịa ra Poyais,

‎London đã đắm chìm ‎trong một đợt bùng nổ đầu cơ lớn.

‎Người ta làm giàu nhờ đủ điều mới mẻ, ‎bao gồm những quốc gia thực sự.

‎Các quốc gia này đều tuyên bố độc lập.

‎Không quá xa vời ‎khi nghĩ Poyais có thể nằm trong đó.

‎Xuyên suốt lịch sử có nhiều kẻ lừa đảo,

‎bọn họ xuất hiện ‎trong chiến tranh hay đại dịch,

‎hay các điều khác mà đáng sợ và mới mẻ, ‎hay thú vị và mới mẻ.

‎Đó là khi những kẻ lừa đảo có thể xông đến

‎và kể lại các câu chuyện mà bạn muốn tin,