Erbarme Dich - Matthäus Passion Stories

HET BESTE DAT DE MENS HEEFT UITGEVONDEN, IS GOD

REPETITIE DAKLOZENKOOR AMSTERDAM

- Hij zingt vals, joh. - Het is vals.

Stefan. Stefan, luister even naar me. Luister even allemaal naar me.

We zijn vandaag hier bijeen omdat we zijn uitgenodigd…

…om de koor- en orkestrepetities bij te wonen van de Matthäus-Passion.

Eh, iedereen kan komen en nodig dus ook mensen uit om mee te nemen.

Mensen die je kent van filosofiegroep of van andere plekken waar we samenkomen.

Ik vertel het nu even allemaal en dan aan het eind pas vragen graag.

We hebben dus eerder geoefend om 'O Haupt voll Blut und Wunden' te, te zingen…

…en dat gaan we vandaag dan een beetje beter proberen te oefenen.

Mag ik vragen of er ook passie genoeg is… Of wij ook mee mogen doen? Mogen wij ook…

Leo, mogen wij ook meezingen?

Dat is het enige wat ik wil vragen.

Het is zo'n intense koers…

…om te beginnen met wenen, in het midden te wenen en aan het einde weer te wenen.

De grote vraag in het werk is: wat is de betekenis van huilen?

Wat is dat in ons?

De boodschap van het verhaal zelf is zo universeel.

We moeten namelijk begrijpen, vind ik…

…dat de verwarde groep van koorleden aan het begin van de Matthäus-Passion…

…wij zijn. Zij zijn jij en ik.

Zij zijn… wie je ook bent in 2014 of 2015.

Wij hebben Christus gedood. Het is onze schuld.

Als we er iets aan hadden gedaan, was dit niet gebeurd.

Het is persoonlijke verantwoordelijkheid.

Het is individueel verdriet.

- Wil je nog koffie? - Ja, doe maar een bak.

Ik ook.

Nummer vijf.

- Acht. - Nummer acht.

- Acht. Oké. - De eerste inzet.

Maar ik zou ook in deze setting proberen…

Beetje van binnenuit. Drie, en…

En dan… De volgende wat ik nog steeds heb, dat is 'Ach, ein Kind'.

Dat is echt van…

Ja, maar dat moet je net zingen alsof het je eigen kind is.

Ja? Doe het eens.

Maar de 'ach' is…

- Ja? - Eh…

Nou, wil je nog de inzet van 'Aus Liebe' doen?

- Ja. - En dat gaat mij vooral om…

…de timing van je eerste woord. Dat is heel belangrijk.

Dat het is…

Aus Lie…

Dat is… …één, twee…

- Aus… - Aus…

Lie…

Weet hij ook dat hij doodgaat, trouwens?

DE SCHILDER

Nee, dat heb je hem volgens mij niet gezegd. Maar dat hoeft toch ook niet?

Of hij vindt het interessant, juist als je het zegt.

Het is wel, eh, de enig geboren zoon.

Ik weet niet precies wanneer ik ooit met de Matthäus in aanraking kwam, maar…

…mijn moeder, die zat op een zangclub en die deden de Matthäus.

Maar op het moment dat ze de langspeelplaten kregen…

…vier stuks in een doos van Harnoncourt…

…toen ben ik meteen die Matthäus gaan draaien en, eh…

…ik kwam altijd uit bij één aria die ik eindeloos weer, eh… opnieuw draai.

Je zou misschien zelfs kunnen horen…

…dat daar veel meer ruis in zit als in andere stukken…

…omdat ik eindeloos weer die naald daarop liet knetteren.

Zo altijd weer 'Aus Liebe will mein Heiland sterben'. Ja…

Jeetje, ja… Ter plekke, ja, ga je dan nadenken over waarom je dat nou zo…

…ontroert.

Dat, dat, ja, misschien ook al wel een beetje…

Maar ja, het is gewoon de here Jezus die voor jou wil sterven.

Ja, daar geloofde ik toch sowieso in.

Hè, dus ik was eigenlijk geen, geen ruk waard…

Dat zag ik toen als zondigheid. Hè, dus dat je het gewoon niet goed deed.

Dus dan is die behoefte aan een soort bevrijding…

…van die boosheid van jezelf of dat kwaad…

…dat is gewoon heel groot.

En die plaat die mijn ouders kregen, dat was een uitvoering met, eh…

…de Wiener Sängerknaben.

Ja, dus dat waren jonge sopranen…

…met die enorm zuivere, ijle stemmetjes, alsof het engeltjes zijn.

Een vrouw was voor mij, zeker toen ik 16, 17 was toch nog… Een volwassen vrouw…

Iets waar ik denk… Behalve m'n moeder vond ik alle vrouwen soort van eng.

En dat jongetje…

…die Wiener Sängerknaben… Ja, ik weet niet hoe oud die zijn. Een jaar of…

…tien? Acht, negen, tien, elf?

Dat raakte nog heel erg aan wat ik diep vanbinnen zelf ook…

…wilde zijn, denk ik. Een soort zuivere ziel…

…die ik niet was, maar wel wilde zijn.

Als ik dan naar die aria luisterde en er zong zo'n…

…prachtig helder jongensstemmetje…

Ik ga niet zeggen dat ik daar seksueel opgewonden van raakte, maar ik denk wel…

…dat het daarmee te maken moet hebben…

…temeer omdat ik in die tijd zo rond m'n 14e, 15e…

…verliefd werd op jongetjes voordat ik ooit op meisjes verliefd werd.

De eerste twee keren dat ik verliefd werd, werd ik gewoon op jongetjes verliefd.

Met alle erotiek, eh, erbij.

Ik weet nog dat ik een juf had in de eerste klas van, eh, lagere school.

Die ging op Goede Vrijdag dat verhaal vertellen van Jezus…

…want ik zat op een christelijke basisschool, de Wilhelminaschool.

En die deed op Goede Vrijdag dat verhaal van het lijden…

…en toen ging ze voor de klas staan met die armen wijd…

…en, eh, dan deed ze dat helemaal voor hoe die dan, eh, aan z'n einde kwam.

En op een gegeven moment pinkte ze uit een ooghoek een traan weg. Nou…

Dat heeft me toch een partij indruk gemaakt toen…

En daarna ging ik het naspelen in bed.

Onder de dekens.

- Heb ik je dat weleens verteld? - Ja, dat heb je weleens verteld.

VERDRIET MAAKT JE GODS GEVANGENE

De verstilling van het dood zijn…

…als het gebeurd is…

Dat martelen zelf, dat is natuurlijk zo afschuwelijk.

Dan zie je dat open gescheurde vel…

Hè, en, eh, die doornen steken dan nog overal uit.

Er is gewoon eigenlijk geen gruwelijkere Christus geschilderd…

…als door, eh, Matthias Grünewald.

Als hij daar nu opgebaard ligt en hij speelt de zoon van God…

…en dan gaat-ie morgen dood, dan zou ik…

Ja, ik ben gek genoeg om daar dan wel een relatie tussen te leggen trouwens.

En dan moet ik heel hard denken om het weer los van elkaar te trekken. Dat wel.

Ja, want dat zit natuurlijk toch in je systeem, dat soort bijgeloof.

DE DIRIGENT

M'n vader was een hele vrije man.

Hij was muzikant in de plaatselijke fanfare.

Hij deed mee aan solistenconcoursen met z'n trompet, won prijzen…

…en op een gegeven moment…

…raakte mijn vader helemaal in de liefde van de Heer en…

…dat uitte zich dan in dat hij 's zondags naar de kerk ging en dan, eh…

…daar de hele kerkdienst zat te huilen.

En dan zat ik ernaast en dan vond ik dat verschrikkelijk.

Op een gegeven moment, dan ging hij een stuk lezen uit de bijbel.

En dan in één keer midden in het verhaal, dan had hij weer zo'n aanval…

…en dan zei m'n moeder, die zei: 'Het is joe schuld.' Weet je wel? En dan…

Tegen een, tegen een, een jongen van, van 13, 14 jaar en…

…ja, dan, dan, dan…

Er was geen haat, maar… ik vond dat zo erg.

De tekst in de kerk waar ik uiteindelijk belandde…

…luidde: 'Vrede door het bloed des kruizes.'

En dat werd daar altijd letterlijk vertaald…

…als: 'Jezus heeft de zonden van ons op zich genomen…

…en daarom hebben wij een grote schuld naar Hem.'

Dat was eigenlijk het verhaal, het zware verhaal, hè.

'Uit diepten van ellende roep ik tot God' en…

Mijn vader was vanuit z'n geloof zeer streng in z'n opvoeding…

…en als je daar niet aan voldeed en er was weer wat gebeurd…

…dan, eh, stond er een, een bamboestok achter de kachel…

…en dan was het één hand naar achteren en dan kwam die stok over de tafel heen…

…en die keek niet eens waar hij je raakte.

Wanneer brak je met het geloof?

Ik heb het geloof niet opgegeven.

Ik heb dat instituut opgegeven.

Maar mijn dochtertje kwam op een leeftijd…

…dat geacht werd dat zij ook een hoedje opdeed 's zondags en…

…toen dacht ik: dat gaat niet gebeuren. Dat verrek ik.

En op een gegeven moment…

…waagde ik het zelfs om een keer op zondagavond niet naar een kerk te gaan…

…en toen stond de ouwe heer Leusink aan m'n deur en die belde aan om negen uur.

Die kwam zo uit de kerk en die, eh… Die stond achter de bank bij mij.

Ik herinner het me nog precies. 'En hier zal slag op slag volgen.'

Het heeft dus vijf jaar lang geduurd dat hij niets meer met me te maken wou hebben.

Ik was z'n zoon niet meer. Ik maakte hem te schande.

Ik bestond in zijn leven niet meer.