33 Photos from the Ghetto (33 zdjęcia z getta)

We gaan naar Polen...

waar een ontdekking een ruw eerste inkijkje geeft...

in een cruciaal hoofdstuk van de Holocaust.

Ze zijn van grote historische waarde...

en zijn pas na 80 jaar aan het licht gekomen.

Deze negatieven zijn de enige ter wereld...

van de getto-opstand in Warschau vanuit het getto zelf.

De foto's tonen het onvoorstelbare.

Fragmenten van levens, in 33 foto's.

Ze zijn gemaakt door een 23-jarige Poolse brandweerman, Grzywaczewski.

De opstand in het getto was een daad van verzet...

tegen het naziregime tijdens de Holocaust.

Volgens historici zijn deze foto's waardevol...

omdat het de enige foto's zijn van de opstand...

die niet zijn gemaakt voor nazipropaganda.

De foto's laten zien...

wat een gewoon mens heeft gezien...

en hoe zo'n gewoon mens al die ongelofelijke dingen...

die plaatsvonden in april 1943 vastlegde.

Het grootste deel van mijn leven heb ik dit geprobeerd te vergeten.

M'n lieve dochter.

Terwijl hij z'n leven riskeerde wist Leszek een aantal foto's te maken.

Ik vroeg hem tien jaar geleden om ze naar me toe te sturen.

Ik kreeg een paar foto's en ik heb ze bewaard tot nu.

Deze foto's vertellen ook ons verhaal.

Leszek heeft de negatieven.

Deze foto's zijn nog nooit gepubliceerd.

Ik heb ze bewust zo lang bewaard, om ze openbaar te maken...

als de wereld deze dingen begint te vergeten.

Ik weet niet of de tijd rijp is, maar mijn eigen tijd verstrijkt.

Toen zag het appartement er anders uit.

Laten we meteen naar m'n vaders kamer gaan.

Toen we na z'n dood aan het opruimen waren...

zagen we dat deze planken los zaten.

In de verborgen ruimte vonden we vaders dagboeken.

M'n zus en ik wisten niet dat die dagboeken bestonden.

Vader heeft ons er nooit over verteld.

Dit zijn spannende tijden.

Ik koos een goed jaar om een dagboek te beginnen.

Ik woonde een grote demonstratie bij.

De sfeer was lauw. Niemand was echt enthousiast.

De toespraken waren standaard.

De nationalisten riepen: Weg met de Joden.

Ik schreeuwde tot ik hees werd.

Maar dat doet er nu niet toe. Ik heb overmorgen examens.

Na school zei een vriend:

Met een aanstaande oorlog is studeren zinloos.

Op vrijdagochtend 1 september hoorde ik:

Luchtaanval, doe de ramen dicht. Het maakte me wakker.

Ik zag de eerste Duitse vliegtuigen boven Warschau.

We zitten thuis vast nu de Duitsers mensen oppakken voor dwangarbeid.

We zagen meerdere SS-patrouilles...

die iedereen tegenhielden die ze tegenkwamen.

Mensen die werken in Duitse bedrijven werden vrijgelaten.

De arrestanten werden verzameld, weggevoerd en op treinen gezet.

Twee van mijn vrienden zijn gepakt. Alleen de Joden zijn nog slechter af.

Overlevenden van de Shoah Visual History Foundation.

Ik ben Dina Cohen. Het is vandaag 7 november 1996.

Ik interview Romana Kaplan, meisjesnaam Laks...

in Chevy Chase, Maryland, Verenigde Staten.

Het interview is in het Engels.

Wanneer bent u geboren?

Ik ben geboren in Polen, in Warschau.

Kunt u uw familie beschrijven?

M'n vader was chemisch ingenieur...

en hij had een prestigieuze baan.

In een fabriek waar zeep, parfum en kaarsen werden gemaakt.

Lieve Roma...

je vroeg me over het verleden te schrijven.

Over wat we meemaakten in die beruchte tijden.

Je was te jong om het je te herinneren.

Ik wil een brief schrijven, maar ik twijfel of ik er de kracht voor heb.

Onze wereld stortte in.

Omdat we Joden waren, zagen de Duitsers ons als een 'gevaar'.

We waren ondermensen, een ras dat uitgeroeid moest worden.

We werden gedwongen om Davidster-armbanden te dragen.

Alle Joodse bedrijven werden in beslag genomen door de Duitsers...

net als bankrekeningen en stortingen.

Om ons te isoleren van de rest van de bevolking...

werd het Warschau-getto opgericht in de herfst van 1940.

We werden omringd door een muur.

Alle joden in Warschau buiten het getto werden hierheen gebracht.

Het getto werd kleiner...

dus moesten we verhuizen en de meeste bezittingen achterlaten.

Al snel woonden er een half miljoen mensen in het getto.

De armoede onder de joodse mensen nam met de dag toe.

Ik had een pop. Een grote pop die ik van m'n vaders baas had gekregen.

Ik noemde haar Krystyna.

Ik weet nog dat m'n moeder sieraden verstopte in de pop.

Het geld is op. Betaald werk is moeilijk te vinden.

Iedereen probeert werk te krijgen.

Ik heb een oud-klasgenoot ontmoet. Hij werkt bij de brandweer.

Via hem kan ik ook bij de brandweer.

Ik ging naar Żoliborz.

Als de bel klinkt, trekken de brandweerlieden hun uniform aan.

Ze doen hun riem om en hun helm op en gaan in de rij staan.

M'n moeder woonde in de straat naast deze school.

M'n vader nam graag foto's van haar.

Ze was z'n favoriete onderwerp.

Ik vind Marysia heel leuk. Ze heeft mooie benen.

Ze is levendig en hartelijk.

Het is duidelijk dat ze mij ook leuk vindt.

Marysia heeft een fotocamera. Ik heb een filmrolletje gekocht.

Het was moeilijk om die erin te krijgen.

Ik deed er een uur over met m'n handen onder een deken.

Ik heb een deel van het rolletje verpest.

Ik heb een fotovergrotingsapparaat weten te regelen.

Na een paar mislukte pogingen lukte het goede afdrukken te maken.

Deze vaardigheid kan heel nuttig zijn in de toekomst.

Soms hoop ik op een echte actie waarbij ik mezelf kan bewijzen.

Alarm.

We racen door het getto in een zwaarbeladen brandweerwagen.

Ik stond op een ladder bij een raam op de tweede verdieping.

Ik wachtte op het water en klom naar binnen.

Het was pikdonker.

Ik werd overspoeld door dikke rook en stoom.

Ik moest hoesten en kreeg tranen in m'n ogen. Ik kreeg geen lucht.

M'n benen leken van rubber.

Ik hoorde: Ga weg daar. Dus klom ik weer uit het raam.

Meteen daarna stortte de plek waar ik had gestaan in.

Ik praatte wat met de Joden. Ze leven in extreme ellende.

Ik had het gevoel dat ik sprak tegen mensen die werden uitgeroeid.

De kaddisj.

Dat vond ik het engste.

Want ik hoorde het steeds weer opnieuw.

En ik had geen idee...

wat het betekende.

Achteraf gezien leken de Duitsers te geloven...

dat Joden, opgesloten in getto's, elkaar zouden doden als ratten...

of zouden sterven door honger en ziekte.

De tyfus verspreidde zich snel en het dodental was torenhoog.

In juli 1942 waren er al 100.000 mensen gestorven.

Ik kreeg toestemming het getto te verlaten voor de 'arische kant'.

Ik runde een fabriek die zeep, parfums en kaarsen produceerde.

Ik was een geleende slaaf.

Ik liep elke dag 20 km naar Praga, een voorstad van Warschau, en terug.

Een Poolse man genaamd Adamczewski...

was afhankelijk van mijn vader om de fabriek te kunnen runnen.

Zodoende had m'n vader tot het einde een baan aan de arische kant.

Dat is de reden waarom wij er zo goed zijn doorgekomen.

Hij wist altijd eten naar het getto mee te nemen.

M'n ouders adopteerden een jonge vrouw.

Ze was toen 19 of 20 jaar oud en ze heette Halina.

Ze was een heel mooie vrouw.

Ik denk dat dit waarschijnlijk de oudste foto's zijn.

Dat is mama, toch?

Ja.

Mijn moeder was altijd al een glamoureuze dame.

Ze bruiste van het leven en haar uiterlijk vond ze erg belangrijk...

net als hoe ze overkwam op anderen.

Ze praatte niet veel over de oorlog.

Er zat veel pijn...

en ze wilde niet vertellen wat er was gebeurd...

of hoe de dingen waren gebeurd.

Haar hele familie, behalve een broer in Palestina, was weg.

Weg. - En dat wist ze.

Ze was wees en zocht een nieuw gezin.

Dat gezin was Hilary en Janina Laks.

Juist. - Ze wilde niet alleen zijn.

Op den duur begon het getto zich te organiseren.

Er werden vooral voedsel, goederen en grondstoffen gesmokkeld...

voor de Joodse werkplaatsen en fabrieken in het getto.

Zo konden sommigen bescheiden rondkomen.

De honger nam af en de tyfusepidemie verdween bijna.

Ik hoorde van m'n dochter Marianna over de foto's van m'n vader.

Op een feest...

werd ze benaderd door een kennis, een historicus.

Hij vroeg of Leszek Grzywaczewski familie van haar was.

Ze zei: Dat is m'n opa.

Hij zei: Zijn foto's hangen in het Holocaust Museum in Washington.

Ze belde me en zei: Pap, wist je dat opa foto's heeft gemaakt?

Ik wist dat hij foto's had gemaakt, veel foto's.

Maar van de getto-opstand, dat wist ik niet.

Toen de herdenking van de getto-opstand dichterbij kwam...

vroeg het POLIN-Museum me om meer spullen te zoeken.

Zuzanna Schnepf belde en vroeg: Zijn er niet nog meer foto's?

Dus gingen we opnieuw foto's van m'n vader zoeken.

Sommigen samen met mij, anderen samen met m'n zus.

Er waren foto's en negatieven en ik kon ze zelf niet bekijken.

Of m'n ogen waren te slecht...

of ik had geen tijd om die negatieven te bekijken.

Hoe kun je iets zien op die negatieven?

Ik zei: Maciej, je moet me helpen. Hij zei: Prima.

Ik heb alles uitgezocht en in dozen geordend.

Dit zijn waarschijnlijk foto's...

Ik sta op die foto's als kind.

Toen ik het negatief oprolde en mijn hand bewoog...

zag ik de Joden die naar de umschlagplatz werden geleid.

Ik keek er weer naar.

Ik zag foto's die ik kende, en een paar nieuwe.

Ik zei tegen Bożena, tegen m'n vrouw:

Gevonden. Hier is het.

Pap is al meer dan 30 jaar dood.

Toch voelt het alsof hij weer tot leven komt in mijn hoofd.

Ik geloofde niet dat deze negatieven bestonden.

Het was een ongelooflijk gevoel.

Iets aanraken wat het recht niet had om te overleven.

En niemand geloofde dat het kon overleven.

Zulke momenten zijn zeldzaam. We voelen een link naar het verleden.

Ik wist dat dit de enige foto's zijn die we op dit moment kennen...