The Gorals - Highlanders of Carpathia (Ostatni górale)

Europa is een van de meest verstedelijkte continenten.

Steeds meer mensen kiezen ervoor in en rond grote steden te wonen...

waar onze levens voorspelbaar en inwisselbaar zijn geworden.

Maar er zijn nog plekken waar het ritme wordt bepaald door de natuur...

en waar de tijd stil lijkt te staan.

Het Tatragebergte is zo'n plek.

Deze majestueuze bergketen loopt langs de grens van Polen en Slowakije.

Aan de Poolse kant heet de streek aan de voet van het gebergte 'Podhale'.

Deze streek was eeuwenlang moeilijk te bereiken.

Zo heeft het bergvolk zich gescheiden van de rest van het land ontwikkeld...

met een hele eigen cultuur.

Zo hebben ze hun eigen klederdracht en bouwstijl...

en een karakteristiek lokaal dialect...

dat vaak moeilijk te verstaan is, ook door andere Polen.

Dit is het verhaal van vier mannen...

die hun eeuwenoude tradities voortzetten.

Wie zijn deze Poolse bergbewoners, of Gorals, zoals ze zichzelf noemen?

Staszek is een man die het bos zijn thuis noemt.

M'n vrouw zei vaak tegen de kinderen:

'Als je niet je best doet op school, word je houthakker, zoals je vader.'

Dat vond ik niet echt leuk. Er zijn ergere beroepen.

Ik zeg tegen m'n kinderen dat ze mogen worden wat ze willen...

als ze er maar goed over nadenken.

Zodra de sneeuw smelt gaat Yarek de bergen in om te werken.

Hij brengt de zomer door in een herdershut, of bacówka, zoals het hier heet.

Niet iedereen kan met schapen leven.

Als ze voelen dat iemand hen niet begrijpt...

kunnen ze lastig doen en heb je snel genoeg van ze.

Ian brengt al z'n vrije tijd door in z'n werkplaats...

waar hij z'n passie volgt.

De oudste machine in zijn bezit is 150 jaar oud.

Als ik hier aan het werk ben en aan het priegelen...

denk ik wel eens dat dit geschikt werk zou zijn voor gevangenen.

Het is een speciale dag voor Piotr.

Z'n oudste dochter gaat trouwen.

Piotr is muzikant en wil vandaag spelen op z'n nieuwe doedelzak...

die speciaal voor deze dag is gemaakt.

Om te zien hoe dit uniek instrument is gemaakt...

gaan we een paar weken terug in de tijd.

Z'n werk begint met het prepareren van een geitenhuid.

Hoe je een goede doedelzak maakt? Er is geen school waar je dat leert.

Het maken van een goeie doedelzak is soms een duivels karwei.

Hou maar even vast. Zo ja.

Je begint met een zak van geitenhuid.

Om van die huid iets te maken waar je op kunt spelen...

moet je er je hart en je vakmanschap in leggen.

De Schotten gebruiken nylon zakken.

Wij doen het zoals ze het een eeuw geleden deden.

Dus niemand kan de Gorals overtreffen, zelfs de Schotten niet.

Yarek is een baca, een Pools woord voor een ervaren herder.

Dorpelingen vertrouwen hem hun schapen toe.

Van het voorjaar tot het najaar moeten de dieren grazen op hooggelegen weiden.

Piotrek daarentegen is een juhas...

de benaming voor een beginnend herder.

Aan het eind van het schooljaar voegde hij zich meteen bij Yarek.

In de buurt is een wolf opgedoken die Yareks kudde constant in de gaten houdt.

Zie je dat? Hij was heel vlakbij.

Hij zat hier.

Die rotzak wachtte ons op.

We moeten nu echt goed uitkijken.

Je bent constant gestrest omdat je nooit weet...

of er iets gaat gebeuren.

Dus je bent eigenlijk altijd alert.

Je moet alles in de gaten houden en je slaapt weinig.

Ian is een van de laatste ambachtslieden die nog houten wielen maken...

voor rijtuigen.

Ik dacht vroeger nooit: Ik wil later wielen maken.

Maar op een gegeven moment...

moest ik een oud wiel vervangen, voor mezelf.

Toen dacht ik: Als er mensen naar de maan gaan...

moet ik toch een houten wiel kunnen vervangen?

Oké, dat hout begint te drogen, maar het is niet geschikt, denk ik.

Je kunt niet uit elke boom een wiel maken.

Vroeger, voordat een es in het dorp werden omgehakt...

keken mensen per boom waar ze het hout voor konden gebruiken.

Niet zoals nu.

Ze pakken hun kettingzaag, zagen alles om...

en kijken daarna pas wat je ermee kunt.

Ze denken niet meer vooruit.

Om het ideale hout te vinden voor de spaken...

moet Ian naar een nabijgelegen dorp.

Ik heb ingeblikt eten in de kelder.

Ik overleef alles. Zelfs oorlog, als het moet.

Vele seizoenen zonder winkels of beschaving, als dat nodig is.

Ik ben zoals die Amish die je wel eens op tv ziet.

Ik ben een Amish Goral.

Nee, ik hoef niet naar Amerika.

Wie daarheen gaat, heeft niks te doen.

Ze kunnen ook hier komen. Ik kan ze leren hoe je wielen maakt.

Hé, Staszek. Alles goed?

Hallo, Ian. Goed je te zien.

Hoe is het met je?

Goed, maar ik heb wat hout nodig.

Ik heb genoeg.

Bij Staszek voel ik me altijd thuis.

Staszek en ik zitten namelijk op dezelfde lijn.

Ik heb nog iets mooiers.

Je kunt niet zeggen dat ik geen mooi hout voor wielen heb.

Deze is wel geschikt.

Zie je hoe sterk het is? Trek maar een stukje eraf.

Dit wordt een wiel dat sterk genoeg is...

om zonder te rammelen een oorlog te overleven. Zie je wel?

Kijk, ze zeggen altijd dat je het om je vinger moet kunnen winden.

Zie je wel?

Ja, dit is het hout dat ik zoek.

Ja, deze is goed.

De hoge bergen vormen een natuurlijke barrière voor de luchtmassa's.

Maar als het atmosferische front over de bergen trekt...

worden de uitlopers getroffen door halny...

een lokale term die wordt gebruikt voor droge rukwinden...

die daken en bomen kunnen losrukken.

Ik zie dat het weer omslaat.

Het gaat spoken.

Kom hier.

Dit keer kwam de storm 's nachts...

dus om de gevolgen te zien, moeten we wachten tot de ochtend.

Omgevallen bomen liggen vaak op hoge, ontoegankelijke plekken...

waar je niet kunt komen met machines.

De klus kan alleen worden geklaard met een heel sterk paard.

Zoals Odys.

Tijd om even de benen te strekken.

Zo'n storm kan wel duizend kubieke meter wegvagen.

Dan heb je ineens een grote open plek erbij in het bos.

Houthakker Staszek werkt altijd samen met z'n zoon, die ook Staszek heet.

Ze zijn op weg naar de bomen die geveld zijn door de storm.

Het eerste gedeelte, via de beek, kan worden bereikt met een tractor.

Het resterende gedeelte kan alleen hun paard Odys doen.

Oké, we zijn thuis.

Zowat het enige dat dit paard niet kan, is praten.

Hij doet alles wat we hem opdragen.

Hij gaat elke geul of greppel in, maakt niet uit hoe groot of diep.

Als iedere voerman zo'n paard had, zouden ze weten hoe mooi het leven kan zijn.

Je kunt dit werk niet doen als je er niet van houdt.

Het is fysiek zwaar werk.

Je krijgt het koud, je wordt vies en nat.

Sodeju, wat moesten we zonder spek?

Staszek, weet je waarom je het heel dun moet snijden?

Ja, omdat er niet zoveel is.

Omdat er niet zoveel is.

Toen je nog klein was...

zeurde je net zo lang tot je mee mocht naar het bos.

Toen mama ons eindelijk liet gaan, nam ik je mee om een boom te vellen.

We bonden het paard aan een spar en ik zei:

'Dicht bij me blijven, ik wil niet dat je wordt geplet.'

En wat zag ik even later?

Kleine Staszek staat precies op de plek waar de boom gaat vallen.

Dus ik schreeuw: 'Rennen.'

Gelukkig rende je naar de zijkant, maar de takken raakten je nog net.

Je vloog zo hoog de lucht in dat ik dacht dat de wind je mee zou nemen.

Je moest huilen, en ik zei dat je niks tegen mama mocht zeggen...

omdat je anders nooit meer met me mee mocht.

Precies.

Het hoort bij dit werk.

Als iets niet voorbestemd is, gebeurt het niet.

En godzijdank gaat het al 35 seizoenen zo.

Sla hem er maar in.

Ja, stop maar.

Drijf je ze op?

De bruiloft van z'n dochter komt dichterbij...

dus brengt Piotr steeds meer tijd door in z'n werkplaats.

Hij moet tenslotte z'n doedelzak op tijd af hebben.

Het begon toen ik m'n doedelzak was verloren, toen ik dronken was.

Toen ik drie maanden later weer ergens moest spelen...

had ik toch een instrument nodig.

M'n vrouw zei: 'Laat er een maken.' Maar ik zei dat ik het ook zelf kon doen.

De zak is klaar, dus nu kan Piotr de resterende onderdelen gaan maken.

Hier is hij bezig met de blaaspijp.

Dit is het onderdeel dat de klank van de doedelzak produceert.

Als de pijp klaar is, gaat het in een handgemaakte houten omhulsel...

in de vorm van een geitenkop.

In deze drie gaten komen straks rieten...

het hart van het instrument.

Het laten begrazen van weiden vergt minder precisie...

dan het maken van een doedelzak.

Schaapherders moeten echter grote gebieden beheren.

Schapen moeten grazen, niet nadenken. Dus wij plannen hun dagen.

In ruil daarvoor krijgen we melk. Daar maken we kaas van en dat levert geld op.

Zie je dat, Kamil? Eén schaap loopt mank.

Ja, ik zie het.

Als we niks doen, wordt ie gegrepen door een wolf.

En dan moeten wij die wolf grijpen.

Leg hem naar neer.

Piotr en Kamil moeten de ontstoken hoef schoonmaken.

Het aangetaste stuk moet goed worden weggesneden. Helaas is dat vaak bloederig.

Rustig maar, jongen.

We laten je niet achter voor de wolven.

Zoals ze hier zeggen: 'Hij is vóór de bruiloft beter.'

Jouw bruiloft of de mijne?

Misschien wel de onze. - Onze? Ik dacht het niet.

Na de behandeling is het schaap nog steeds niet in orde.

De wond moet opnieuw grondig worden gedesinfecteerd.

Dit keer echter door de baca zelf.

Gelukkig is het een sterke ram. Hij zal over een paar dagen weer de oude zijn.

Hou z'n hoorns vast.

Doe maar om z'n hals.

Als hij dit werk wil blijven doen, zal Pete later een goeie baca zijn.

Hij is opgegroeid tussen de schapen, schapen zijn z'n leven.

Hij begrijpt ze.

Ik kan me geen leven zonder hen voorstellen.

Ik zou niet zonder ze kunnen.