Cosmos

Đây là nhà của chúng ta.

Trái Đất.

Bạn không tìm thấy các lục địa quen thuộc phải không?

Trong quá khứ, Trái Đất là một thế giới khác.

Rất nhiều thế giới khác.

Tôi đang đứng trên khoảng thời gian rộng lớn

kể từ vụ nổ Big Bang.

Để dễ hiểu, hãy nén nó vào lịch một năm.

Hiện giờ là sáng sớm ngày 23 tháng 12

trong lịch vũ trụ,

hay 350 triệu năm trước,

khi hành tinh của chúng ta mới chỉ bốn tỉ năm tuổi.

Ngày ấy, diện mạo Trái Đất rất khác.

Có khi bạn còn chẳng nhận ra đây là Trái Đất.

Các ngôi sao cũng chẳng thể giúp bạn.

Ngày đó, các chòm sao cũng khác bây giờ.

Phải 100 triệu năm sau thời điểm này,

khủng long mới xuất hiện.

Chưa có hoa, chưa có loài chim.

Bầu khí quyển cũng khác.

Lượng ôxi trong khí quyển vào thời điểm này

cao ở mức kỉ lục trong lịch sử Trái Đất,

tạo điều kiện cho các loài côn trùng đạt tới kích thước lớn hơn ngày nay rất nhất.

Tại sao vậy?

Côn trùng không có phổi.

Ôxi được hấp thụ qua các lỗ

ở bề mặt cơ thể chúng

và vận chuyển qua một hệ thống ống dẫn.

Nếu một con côn trùng đạt tới kích thước quá lớn,

phần ngoài của các ống dẫn này sẽ hấp thụ hết ôxi

trước khi chúng tới được các cơ quan bên trong.

Nhưng trong kỉ Than Đá

lượng ôxi cao gấp đôi ngày nay.

Côn trùng có thể đạt kích thước rất lớn

mà vẫn có đủ ôxi.

Đó là lí do mà vào thời kì này, chuồn chuồn to như diều hâu

và rết thì to như cá sấu.

Sao lại có nhiều ôxi đến vậy?

Ôxi đến từ một dạng sống mới.

VŨ TRỤ: HÀNH TRÌNH KHÔNG-THỜI GIAN

Tập 9: Các thế giới đã mất của Trái Đất

Dạng sống nào mà lại có thể

biến đổi khí quyển Trái Đất rõ rệt đến thế?

Đó là những loài thực vật cao chạm trời,

Cây cối.

Trong cuộc cạnh tranh ánh sáng Mặt Trời,

cây tiến hóa để thách thức trọng lực.

Trước khi có cây, loài thực vật cao nhất

chỉ đến cỡ eo tôi.

Rồi một điều kì diệu xảy ra.

Một phân tử thực vật tiến hóa, vừa khỏe lại vừa dẻo dai,

vừa chống đỡ được trọng lượng lớn

lại vừa có thể ngả mình trong gió mà không sợ gãy.

Lignin (chất gỗ) mở đường cho cây.

Giờ đây, sự sống có thể vươn mình lên cao.

Điều này mở ra một thế giới mới,

một ma trận ba chiều

của các cộng đồng nằm tít trên cao.

Trái Đất trở thành thế giới của Cây.

Nhưng lignin lại có một nhược điểm:

nó khó bị phân hủy.

Khi tập đoàn phân hủy tự nhiên, các loài nấm và vi khuẩn

tiêu thụ bất cứ thứ gì chứa lignin,

chúng bị khó tiêu nặng.

Ít nhất 100 triệu năm nữa

loài mối mới tiến hóa.

Vậy phải giải quyết các cây chết này thế nào?

Các loài nấm và vi khuẩn phải mất hàng triệu năm

mới phát triển được phương tiện hóa học để phân hủy chúng.

Trong lúc đó, cây tiếp tục vươn cao

rồi chết đi, đổ xuống

và chất chồng dưới bùn theo thời gian.

Cuối cùng, hàng trăm tỉ cây

bị chôn dưới lòng đất,

các khu rừng bị chôn vùi trên khắp Trái Đất.

Vậy thì có hại gì?

Vách đá ở Nova Scotia này là một loại lịch khác.

Nó kể câu chuyện của một thế giới

từng phát triển rực rỡ ở nơi này.

Và đây là nấm mồ

của cái cây 300 triệu năm tuổi ấy.

Nấm mồ này được dựng nên bởi quá trình khoáng chất dần thay thế

từng tế bào gỗ. Hay còn gọi là hóa thạch.

Cây đã từ lâu giã biệt các phân tử hữu cơ,

nước và cacbon trong cây,

trao chúng về với tự nhiên. Chỉ dáng hình của cây còn sót lại.

Khi cây này còn sống, nó hấp thụ CO2

và nước, sau đó sử dụng ánh sáng Mặt Trời

để biến chúng thành những vật chất hữu cơ giàu năng lượng.

Cây thải ra ôxi.

Ngày nay, cây và các loài thực vật khác vẫn thực hiện qui trình này.

Khi chết đi, cây phân hủy

và thực hiện qui trình đảo ngược.

Các vật chất hữu cơ của chúng phản ứng với ôxi

và phân hủy,

thải CO2 vào không khí.

Điều này cân bằng cán cân hóa học

của khí quyển Trái Đất.

Nhưng nếu cây bị chôn vùi trước khi chúng kịp phân hủy,

hai điều xảy ra... chúng mang theo cacbon

và năng lượng Mặt Trời trong chúng

và để lại đằng sau

khí ôxi tích tụ trong khí quyển.

Đó là điều đã xảy ra 300 triệu năm trước.

Có quá nhiều ôxi.

Đó là lí do côn trùng đạt tới kích thước rất lớn.

Nhưng còn lượng cacbon bị chôn vùi thì sao?

Chúng nằm đó rất lâu trước khi giáng xuống sự sống trên Trái Đất

cú đòn chí mạng nhất trong lịch sử.

Có những nơi trên Trái Đất cho phép bạn ngược dòng thời gian

và đọc lịch sử được viết trên những hòn đá.

Bãi biển tại Nova Scotia này là một trong những nơi như thế.

Mỗi lớp đá là một trang sử.

Mỗi lớp đá là một trận lụt,

các trận lụt liên tiếp trong suốt hàng triệu năm.

Các lớp trầm tích của các trận lụt dần bị vùi xuống

rồi bị nhiệt độ và áp suất biến thành đá.

Sau đó, các lực kiến tạo từng xây nên những ngọn núi này

làm nghiêng và nâng chúng

cùng hóa thạch của những khu rừng lên cao.

Các lớp trầm tích mới

luôn nằm trên các lớp cũ.

Các trang sử luôn được xếp đúng thứ tự,

trở thành nhân chứng cho những sự kiện xảy ra

suốt hàng triệu năm ở nơi này.

Ở phía kia

là quá khứ xa xôi nhất.

Mỗi bước tôi đi

đưa tôi 1.000 năm lại gần thời điểm hiện tại

và rời xa thời điểm 300 triệu năm trước ấy.

Thời điểm 50 triệu năm sau đó nằm ở kia.

Đó là khởi đầu của ngày tận thế của kỉ Permi,

một vụ tàn sát chưa từng có.

Kỉ Permi là hành lang tăm tối nhất

trong đài tưởng niệm cho những cành gãy trên Cây Sự Sống--

Bảo tàng Diệt vong.

Kể từ ngày ấy, suốt 250 triệu năm nay,

Trái Đất chưa từng đứng gần bờ vực diệt vong

đến thế.

Các vụ phun trào núi lửa ở vùng đất là Siberia ngày nay

kéo dài hàng trăm nghìn năm.

Nham thạch tràn xuống và chôn vùi hơn 2,5 triệu ki-lô-mét vuông.

Sự kiện này vượt xa bất cứ vụ phun trào nào

trong lịch sử.

BẢO TÀNG DIỆT VONG

Một lượng lớn CO2 được phun lên

từ các khe nứt núi lửa.

Khí gây hiệu ứng nhà kính đẩy nhiệt độ lên cao.

Và đây cũng là lúc các cây bị chôn vùi từ lâu

trong kỉ Than Đá tái xuất hiện trong câu chuyện.

Trong vòng 50 triệu năm,

các cây này đã biến thành một mỏ than khổng lồ,

và thực tế là,

một trong những mỏ than

có trữ lượng lớn nhất trên thế giới

nằm chính tại đây, Siberia.

Sức nóng của nham thạch đốt cháy than,

thải các khí giàu mêtan và lưu huỳnh vào không khí.

Các khí này chứa nhiều

phân tử có độc cũng như phân tử phóng xạ,

khí than.

Các khí này làm ô nhiễm bầu khí quyển

và làm rối loạn sâu sắc khí hậu Trái Đất.

Khói a-xít sunphuric (H2SO4) cản ánh Mặt Trời

và khiến Trái Đất chìm trong tăm tối.

Nhiệt độ Trái Đất hạ xuống dưới mức đóng băng.

Trong các giai đoạn núi lửa tạm ngừng,

khói a-xít lắng xuống dưới.

Nhưng CO2 ở lại

và tích tụ trong khí quyển, tạo ra hiện tượng ấm lên toàn cầu.

Nhiều năm giá lạnh

đan xen nhiều thiên kỉ nóng bức ngột ngạt

tiêu diệt phần lớn thực, động vật.

Chúng không thể thích nghi

với các biến đổi lớn và liên tục của khí hậu.

Khi hiện tượng ấm lên toàn cầu

tiếp diễn, tầng nước trên và dưới

dần trộn lẫn, đẩy cao nhiệt độ

của đáy đại dương giá băng ngày nào.

Các tảng băng giàu mêtan

trong các lớp trầm tích dần tan ra.

Khí mêtan phát sinh đi lên mặt nước

rồi đi vào khí quyển.

Mêtan giữ nhiệt hiệu quả hơn CO2 nhiều

và do thế,

khí hậu càng nóng hơn.

Mêtan cũng hủy diệt

lớp ôzôn trong tầng bình lưu.

Lớp chống nắng tự nhiên, thứ bảo vệ sự sống

khỏi tia cực tím chết người, biến mất.

Nước biển ngừng tuần hoàn.

Nước tù đọng nghèo ôxi

giết chết hầu hết các loài cá dưới biển.

Nhưng có một dạng sống vẫn phát triển mạnh mẽ trong điều kiện khắc nghiệt này...

các vi khuẩn tạo ra sản phẩm

là khí H2S chết người.

Đó là giọt nước làm tràn ly.

Khí độc giết chết hầu hết các loài thực vật

và động vật còn sót lại trên cạn.

Đó là tuyệt chủng hàng loạt.